Anne de Groot

Anne de Groot, hartelijk dank dat je tijd hebt vrijgemaakt voor dit interview. Mag ik je als eerste vragen om jezelf kort te introduceren en iets te vertellen over je huidige rol binnen het pensioendomein?
Mijn naam is Anne de Groot, en ik ben mijn carrière begonnen als advocaat, heb daarna een uitstapje gemaakt naar de journalistiek en werk inmiddels al ruim veertien jaar bij de Autoriteit Financiële Markten.
Ik heb verschillende rollen gehad binnen de AFM, maar de mooiste vind ik toch die van hoofd van de afdeling Verzekeren en Pensioenen, een functie die ik nu bekleed. In deze rol mag ik richting geven aan het toezicht op het pensioendomein en op de pensioenuitvoerders: pensioenfondsen, verzekeraars en PPI’s. Dat is bijzonder, omdat er ontzettend veel gebeurt binnen de pensioensector en die ontwikkelingen grote impact hebben op de deelnemers.

Zou je nog iets kunnen toelichten over je rol, en wat deze functie voor jou persoonlijk zo interessant en betekenisvol maakt?
De AFM is gedragstoezichthouder op de financiële markten. Dat betekent dat wij als toezichthouder vooral kijken naar de interactie tussen financiële instellingen en de consument. In de pensioensector noemen we die consument de deelnemer. Maar dat is feitelijk niets anders dan jij en ik en de buurman: de gewone Nederlander.
We kijken dus naar hoe pensioenfondsen met deelnemers omgaan. Hoe communiceren ze met de Nederlander? Wat vertellen ze? En hoe nemen ze mee wat die deelnemer wil en verwacht van zijn pensioen bij het vormgeven van de regeling? Ons toezicht is daarmee heel concreet en tastbaar.
Het gaat erom hoe complexe financiële producten – en een pensioen is uiteindelijk ook gewoon een financieel product – bij jou en mij terechtkomen, en wat we ervan mogen verwachten. En misschien wel het belangrijkste: worden die verwachtingen niet teleurgesteld? Als er bijvoorbeeld een grote beurscrash is en het economisch slechter gaat, merken Nederlanders dat. In het nieuwe pensioenstelsel kan het bovendien betekenen dat pensioenen naar beneden moeten worden bijgesteld. Als je daar niet duidelijk over communiceert, creëer je teleurgestelde verwachtingen. Dat is zonde, en niet nodig.

En welke strategische uitdagingen zie je op dit moment binnen de pensioensector?
Een belangrijke uitdaging noemde ik net al: communiceren met de deelnemer, dus informatieverstrekking. De wet is daar helder over: communicatie aan deelnemers moet evenwichtig, tijdig, duidelijk en correct zijn. De vraag is vooral: hoe geef je daar in de praktijk invulling aan?
Want “de gemiddelde Nederlander” bestaat niet. Iedereen is anders, en je moet ervoor zorgen dat informatie ook echt landt bij al die verschillende mensen. Dat is een enorme klus, maar wel essentieel. Mensen moeten begrijpen wat hun pensioen doet in verschillende scenario’s. Zeker bij pensioenen is teleurstelling extra precair: als je pensioen lager uitvalt dan verwacht, heb je vaak geen handelingsperspectief meer. Dan is het te laat om nog bij te sparen of te beleggen.
Tegelijkertijd is communiceren over pensioenen gewoon lastig. Mensen denken volgens mij liever aan een baksteen dan aan hun pensioen. En toch moet je ervoor zorgen dat de informatie aankomt. Daarom drukken wij als AFM er zo op dat je communicatie vooraf test, en dat je er tijd en capaciteit in steekt om verschillende doelgroepen echt te bereiken.
Juist nu is dat belangrijk, omdat we naar een nieuw stelsel gaan. Dit is een wezenlijk ander stelsel dan we eerst hadden. Voorheen hadden we uitkeringsregelingen met een relatief vaste uitkering, die kon worden geïndexeerd of gekort. We gaan nu naar variabele premieregelingen. Deelnemers bouwen een eigen pensioenvermogen op, en de uitkering wordt doorbelegd. In de kern is die uitkering dus variabel. Er zijn buffers en dempingsmechanismen, maar als markten langer tegenvallen, kan de uitkering uiteindelijk ook omlaag gaan. Daarover moet je mensen eerlijk informeren. Je moet heel duidelijk zeggen: het kan gebeuren dat jouw uitkering verlaagd wordt. Wat we nu zien, is dat pensioenfondsen vaak wél duidelijk communiceren over mogelijke stijgingen, maar veel minder expliciet over de mogelijkheid van dalingen. Dat is een recept voor teleurstelling.
Daarnaast speelt koopkracht. Er wordt vaak gesproken over “nominaal stabiele” uitkeringen, maar dat betekent dat de uitkering gelijk blijft en de inflatie niet per se bijhoudt. Dan word je ieder jaar een klein beetje armer. Ook dat moet je helder uitleggen.
En dit nieuwe stelsel vraagt nog iets: een andere manier van denken over het betrekken van de deelnemer. Deelnemers kunnen straks hun eigen pensioenpotje zien en van jaar op jaar volgen. In goede jaren groeit dat, maar in een slecht jaar kan het ook dalen. Dan moet je kunnen uitleggen wat er gebeurt. De sector moet daarom vroegtijdig nadenken over hoe je deelnemers meeneemt. Dat dus niet zien als sluitstuk, maar als onderdeel van het ontwerp en de keuzes die je maakt.

Is die ontwikkeling – en alles wat daarbij komt kijken – iets waar jij je het afgelopen jaar in het bijzonder mee hebt beziggehouden? Of is dat breder dan alleen communicatie?
Ja, absoluut. En niet alleen ik: nog zo’n 22 collega’s bij de AFM hebben zich hier de afgelopen ongeveer zes jaar sterk voor gemaakt. De kern is het betrekken van de deelnemer.
We zoomen nu in op communicatie, maar het is breder dan dat. Het gaat ook om begeleiding bij keuzes, om het meenemen van wensen via het risicopreferentieonderzoek, en om het uitgangspunt dat je redeneert vanuit het individu. Het pensioenstelsel blijft collectief en solidair, maar je moet steeds de vraag stellen: wat heeft deze deelnemer nodig, en waar kan hij of zij tegenaan lopen?
Als je de sector zou vragen wat de AFM hierin doet, dan is het denk ik steeds dezelfde boodschap – bijna als een plaat met een barst: communiceer richting de individuele deelnemer, en betrek die individuele deelnemer. Dat is voor ons prioriteit nummer één. En eerlijk gezegd: als wij het niet blijven benadrukken, wie doet het dan wel?

Hoe kijk je aan tegen de rol van technologie en data binnen pensioenen? Zie je vooral kansen, of ook risico’s?Ik zie eigenlijk vooral kansen. Dat is misschien opvallend om te zeggen als toezichthouder, omdat wij normaal gesproken juist scherp zijn op risico’s en die ook benoemen. Maar in dit geval denk ik echt dat innovatie, data en technologische ontwikkelingen de pensioensector veel kunnen brengen, vooral op het gebied van pensioencommunicatie en het beter betrekken van deelnemers.
Het gebeurt nu nog dat keuzebegeleiding per brief wordt aangeboden. Dat kan voor sommige groepen nog steeds nuttig en nodig zijn, bijvoorbeeld voor mensen die minder digitaalvaardig zijn. Tegelijkertijd is er veel meer winst te behalen met technologie, juist in het ophalen en teruggeven van informatie: beter aansluiten op wat deelnemers willen weten, op het juiste moment en op een manier die voor hen werkt.
Er is wel één belangrijk aandachtspunt, en dat is ook een klassiek kwetsbaar punt in de pensioensector: datakwaliteit. Pensioenfondsen beschikken over enorme hoeveelheden data, bijvoorbeeld over loon en arbeidsverbanden. Die data moet simpelweg kloppen, en dat is in de praktijk soms een zwak punt.

Wat maakt dat precies een zwak punt? Komt dat doordat de data voortdurend verandert, of omdat pensioenuitvoerders zoveel data beheren?
Pensioenfondsen beheren vaak decennialang data van één persoon, en bij veel fondsen gaat het om data van honderdduizenden deelnemers, over decennia heen. Die gegevens staan bovendien in verschillende systemen opgeslagen en komen deels van werkgevers.
En als er eenmaal iets niet klopt, is dat jaren later vaak nauwelijks nog goed te reconstrueren. Terwijl zo’n fout wél direct effect kan hebben op de uitkering van deelnemers. Daarom gaat het mij echt om de vraag: staat de data goed in je systemen, en zijn die systemen toekomstbestendig?

Dat is inderdaad een groot risico. Er liggen dus vooral kansen, maar er zijn ook een aantal risico’s die we niet uit het oog moeten verliezen.
Ja. En wat betreft die kansen: benut innovatie en technologische ontwikkelingen in brede zin om deelnemers beter te betrekken, bijvoorbeeld ook bij het doen van deelnemersonderzoek. Wij zeggen als Autoriteit Financiële Markten altijd: test uw communicatie vooraf. Hoe innovatiever u dat kunt aanpakken, hoe efficiënter het wordt en hoe beter u kunt aansluiten bij verschillende doelgroepen. Ik denk dat daar in de sector nog heel veel slagen te maken zijn.

Tot slot – welk advies zou je willen meegeven aan starters of jonge professionals die een carrière in de pensioensector overwegen?
Mijn advies: kijk breder dan je eigen expertise. Je begint als young professional in de pensioensector en je achtergrond is bijvoorbeeld rechten, economie of wiskunde. Dan denk je al snel: ik ben de juridische expert, of ik ben de rekenkundige expert. En dat klopt ook. Maar je echte meerwaarde zit vaak juist in het leggen van verbindingen, bijvoorbeeld als jurist de link maken met actuarissen en andere rekenkundig onderlegde collega’s, én met mensen die zich bezighouden met communicatie.
Leer zoveel mogelijk van disciplines buiten je eigen vakgebied en laat je zo breed mogelijk opleiden tot een brede pensioenprofessional. Niemand heeft wat aan kokervisie. Juist in de pensioensector kunnen disciplines nog veel meer samenwerken.

Anne de Groot, hartelijk dank voor dit gesprek in aanloop naar het Pensioen Event op 5 maart.